第29章 复数的三角形式
复数的三角形式
复平面
每个标准形式的复数 \(z = x + yi\) 对应实数有序对 \((x, y)\),从而对应直角坐标系中的一个点,该坐标系称为复平面。其中 \(x\) 轴称为实轴,\(y\) 轴称为虚轴。
例 29.1 在复平面中表示 \(4 + 2i\),\(-2i\) 和 \(-3 - i\)。
这些点分别由几何点 \((4, 2)\),\((0, -2)\),\((-3, -1)\) 表示。
复数的三角形式
若将极坐标系叠加在直角坐标系上,则关系式 \(x = r\cos\theta\),\(y = r\sin\theta\) 成立。因此,每个复数 \(z\) 都可以写成三角形式:
\[z = r\cos\theta + ir\sin\theta = r(\cos\theta + i\sin\theta)\]
该形式有时缩写为 \(z = r\operatorname{cis}\theta\)。标准形式 \(z = x + yi\) 称为直角形式。由于点的极坐标不唯一,复数的三角形式有无穷多个等价表示。
例 29.2 将 \(5\left(\cos\dfrac{\pi}{2} + i\sin\dfrac{\pi}{2}\right)\) 写成直角形式。
\[5\left(\cos\frac{\pi}{2} + i\sin\frac{\pi}{2}\right) = 5(0 + 1 \cdot i) = 5i\]
复数的模与辐角
将复数写成三角形式时,通常选取 \(r > 0\)。由于 \(r^2 = x^2 + y^2\),\(r\) 表示复数到原点的距离,称为复数的模(有时也称绝对值):
\[|z| = r = \sqrt{x^2 + y^2}\]
\(\theta\) 称为复数的辐角。除非另有说明,通常选取 \(0 \leq \theta < 2\pi\)。
例 29.3 将 \(z = -6 + 6i\) 写成三角形式,并给出模和辐角(取 \(0 \leq \theta < 2\pi\))。
\(-6 + 6i\) 对应几何点 \((-6, 6)\),其中 \(x = -6\),\(y = 6\),故
\[r = |z| = \sqrt{(-6)^2 + 6^2} = \sqrt{72} = 6\sqrt{2}, \qquad \tan\theta = \frac{6}{-6} = -1\]
由于 \((-6, 6)\) 在第二象限,\(\theta = \dfrac{3\pi}{4}\)。因此三角形式为
\[z = 6\sqrt{2}\left(\cos\frac{3\pi}{4} + i\sin\frac{3\pi}{4}\right)\]
模为 \(6\sqrt{2}\),辐角为 \(\dfrac{3\pi}{4}\)。
复数的乘积与商
设 \(z_1 = r_1(\cos\theta_1 + i\sin\theta_1)\),\(z_2 = r_2(\cos\theta_2 + i\sin\theta_2)\) 为三角形式的复数(\(z_2 \neq 0\)),则
\[z_1 z_2 = r_1 r_2[\cos(\theta_1 + \theta_2) + i\sin(\theta_1 + \theta_2)]\]
\[\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2}[\cos(\theta_1 - \theta_2) + i\sin(\theta_1 - \theta_2)]\]
棣莫弗定理
棣莫弗定理(复数幂次定理):设 \(z = r(\cos\theta + i\sin\theta)\) 为三角形式的复数,则对任意非负整数 \(n\),
\[z^n = r^n(\cos n\theta + i\sin n\theta)\]
复数 \(n\) 次方根定理
若 \(z = r(\cos\theta + i\sin\theta)\) 为任意非零复数,\(n\) 为任意正整数,则 \(z\) 恰有 \(n\) 个不同的 \(n\) 次方根 \(w_0, w_1, \ldots, w_{n-1}\),由下式给出:
\[w_k = \sqrt[n]{r}\left(\cos\frac{\theta + 2\pi k}{n} + i\sin\frac{\theta + 2\pi k}{n}\right), \quad k = 0, 1, \ldots, n-1\]
这些方根对称地等间距分布在复平面中半径为 \(\sqrt[n]{r}\)、圆心为原点的圆上。
例 29.4 (a) 将 \(i\) 写成三角形式;(b) 求 \(i\) 的两个平方根。
- \(i = 0 + 1 \cdot i\) 对应有序对 \((0, 1)\),故 \(r = 1\),\(\theta = \pi/2\),即
\[i = 1\left[\cos\frac{\pi}{2} + i\sin\frac{\pi}{2}\right]\]
- \(n = 2\),\(r = 1\),\(\theta = \pi/2\),两个平方根为
\[w_k = \sqrt{1}\left(\cos\frac{\pi/2 + 2\pi k}{2} + i\sin\frac{\pi/2 + 2\pi k}{2}\right), \quad k = 0, 1\]
\[w_0 = \cos\frac{\pi}{4} + i\sin\frac{\pi}{4} = \frac{\sqrt{2}}{2} + i\frac{\sqrt{2}}{2}\]
\[w_1 = \cos\frac{5\pi}{4} + i\sin\frac{5\pi}{4} = -\frac{\sqrt{2}}{2} - i\frac{\sqrt{2}}{2}\]
复数的极坐标形式
在高等课程中可以证明
\[e^{i\theta} = \cos\theta + i\sin\theta\]
因此任意复数可以写成
\[z = r(\cos\theta + i\sin\theta) = re^{i\theta}\]
此处通常选取 \(\theta \in (-\pi, \pi]\)。利用指数的标准性质,对 \(z_1 = r_1 e^{i\theta_1}\),\(z_2 = r_2 e^{i\theta_2}\),有:
\[z_1 z_2 = r_1 r_2 e^{i(\theta_1 + \theta_2)}, \qquad \frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} e^{i(\theta_1 - \theta_2)}\]
\[z^n = r^n e^{in\theta} \quad \text{(棣莫弗定理)}\]
\(z = re^{i\theta}\) 的 \(n\) 个 \(n\) 次方根为 \(w_k = \sqrt[n]{r}\, e^{i(\theta + 2\pi k)/n}\),\(k = 0, 1, \ldots, n-1\)。
解题示例
29.1. 写成直角(标准)形式:
\(4(\cos 0 + i\sin 0) = 4(1 + 0i) = 4\)
\(3\left(\cos\dfrac{\pi}{6} + i\sin\dfrac{\pi}{6}\right) = 3\left(\dfrac{\sqrt{3}}{2} + \dfrac{i}{2}\right) = \dfrac{3\sqrt{3} + 3i}{2}\)
设 \(u = \tan^{-1}\dfrac{3}{4}\),则 \(\cos u = \dfrac{4}{5}\),\(\sin u = \dfrac{3}{5}\),故
\[20\left[\cos\left(\tan^{-1}\frac{3}{4}\right) + i\sin\left(\tan^{-1}\frac{3}{4}\right)\right] = 20\left[\frac{4}{5} + i\frac{3}{5}\right] = 16 + 12i\]
29.2. 写成三角形式:(a) \(-8\);(b) \(3i\);(c) \(4 + 4i\sqrt{3}\);(d) \(-3\sqrt{2} - 3i\sqrt{2}\);(e) \(6 - 8i\)。
\(-8 = -8 + 0i\),\(r = 8\),点在负实轴上故 \(\theta = \pi\):\(-8 = 8(\cos\pi + i\sin\pi)\)
\(3i = 0 + 3i\),\(r = 3\),点在正虚轴上故 \(\theta = \pi/2\):\(3i = 3\left(\cos\dfrac{\pi}{2} + i\sin\dfrac{\pi}{2}\right)\)
\(r = 8\),\(\tan\theta = \sqrt{3}\),第一象限故 \(\theta = \pi/3\):\(4 + 4i\sqrt{3} = 8\left(\cos\dfrac{\pi}{3} + i\sin\dfrac{\pi}{3}\right)\)
\(r = 6\),\(\tan\theta = 1\),第三象限故 \(\theta = 5\pi/4\):\(-3\sqrt{2} - 3i\sqrt{2} = 6\left(\cos\dfrac{5\pi}{4} + i\sin\dfrac{5\pi}{4}\right)\)
\(r = 10\),\(\tan\theta = -4/3\),第四象限故 \(\theta = 2\pi + \tan^{-1}(-4/3)\):\(6 - 8i = 10(\cos\theta + i\sin\theta)\)
29.3. 证明乘积和商的三角形式公式。
- 乘积:
\[z_1 z_2 = r_1(\cos\theta_1 + i\sin\theta_1) \cdot r_2(\cos\theta_2 + i\sin\theta_2)\]
展开并利用 \(i^2 = -1\) 及和角公式,得
\[z_1 z_2 = r_1 r_2[\cos(\theta_1 + \theta_2) + i\sin(\theta_1 + \theta_2)]\]
- 商: 分子分母同乘共轭 \(\cos\theta_2 - i\sin\theta_2\),利用差角公式及勾股恒等式,得
\[\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2}[\cos(\theta_1 - \theta_2) + i\sin(\theta_1 - \theta_2)]\]
29.4. 设 \(z_1 = 40\left(\cos\dfrac{4\pi}{5} + i\sin\dfrac{4\pi}{5}\right)\),\(z_2 = 5\left(\cos\dfrac{3\pi}{5} + i\sin\dfrac{3\pi}{5}\right)\),求 \(z_1 z_2\) 和 \(\dfrac{z_1}{z_2}\)。
\[z_1 z_2 = 200\left(\cos\frac{7\pi}{5} + i\sin\frac{7\pi}{5}\right)\]
\[\frac{z_1}{z_2} = 8\left(\cos\frac{\pi}{5} + i\sin\frac{\pi}{5}\right)\]
29.5. 设 \(z_1 = 24i\),\(z_2 = 4\sqrt{3} - 4i\),转换为三角形式后求乘积和商。
三角形式:\(z_1 = 24\left(\cos\dfrac{\pi}{2} + i\sin\dfrac{\pi}{2}\right)\),\(z_2 = 8\left(\cos\dfrac{11\pi}{6} + i\sin\dfrac{11\pi}{6}\right)\)
\[z_1 z_2 = 192\left(\cos\frac{\pi}{3} + i\sin\frac{\pi}{3}\right) = 96 + 96i\sqrt{3}\]
\[\frac{z_1}{z_2} = 3\left(\cos\frac{2\pi}{3} + i\sin\frac{2\pi}{3}\right) = -\frac{3}{2} + i\frac{3\sqrt{3}}{2}\]
29.6. 对 \(n = 2\) 和 \(n = 3\) 证明棣莫弗定理。
取 \(z_1 = z_2 = z = r(\cos\theta + i\sin\theta)\),由乘积公式:
\[z^2 = r^2(\cos 2\theta + i\sin 2\theta), \qquad z^3 = r^3(\cos 3\theta + i\sin 3\theta)\]
29.7. 应用棣莫弗定理求:
\(\left[2\left(\cos\dfrac{\pi}{9} + i\sin\dfrac{\pi}{9}\right)\right]^5 = 32\left(\cos\dfrac{5\pi}{9} + i\sin\dfrac{5\pi}{9}\right)\)
\((-1+i)^6\):先写成 \(\sqrt{2}\left(\cos\dfrac{3\pi}{4} + i\sin\dfrac{3\pi}{4}\right)\),再用棣莫弗定理:
\[(-1+i)^6 = (\sqrt{2})^6\left(\cos\frac{9\pi}{2} + i\sin\frac{9\pi}{2}\right) = 8(0 + i) = 8i\]
29.8. 证明 \(w_k = \sqrt[n]{r}\left(\cos\dfrac{\theta+2\pi k}{n} + i\sin\dfrac{\theta+2\pi k}{n}\right)\) 是 \(z = r(\cos\theta+i\sin\theta)\) 的 \(n\) 次方根。
应用棣莫弗定理:
\[w_k^n = (\sqrt[n]{r})^n[\cos(\theta + 2\pi k) + i\sin(\theta + 2\pi k)] = r(\cos\theta + i\sin\theta) = z\]
29.9. 求 \(5(\cos 3 + i\sin 3)\) 的四个四次方根。
\(n = 4\),\(r = 5\),\(\theta = 3\),四个四次方根为
\[w_k = \sqrt[4]{5}\left(\cos\frac{3 + 2\pi k}{4} + i\sin\frac{3 + 2\pi k}{4}\right), \quad k = 0, 1, 2, 3\]
29.10. (a) 求 \(-27i\) 的三个立方根;(b) 在复平面中描绘这些数。
- \(-27i = 27\left(\cos\dfrac{3\pi}{2} + i\sin\dfrac{3\pi}{2}\right)\),\(n = 3\),\(r = 27\),\(\theta = 3\pi/2\):
\[w_0 = 3\left(\cos\frac{\pi}{2} + i\sin\frac{\pi}{2}\right) = 3i\]
\[w_1 = 3\left(\cos\frac{7\pi}{6} + i\sin\frac{7\pi}{6}\right) = -\frac{3\sqrt{3}}{2} - \frac{3}{2}i\]
\[w_2 = 3\left(\cos\frac{11\pi}{6} + i\sin\frac{11\pi}{6}\right) = \frac{3\sqrt{3}}{2} - \frac{3}{2}i\]
- 三个立方根均在半径为 3 的圆上,各辐角相差 \(2\pi/3\),对称分布。
29.11. 求 \(x^6 + 64 = 0\) 的所有复数解。
方程等价于 \(x^6 = -64\),解即 \(-64\) 的六个六次方根。
\(-64 = 64(\cos\pi + i\sin\pi)\),\(n = 6\),\(r = 64\),\(\theta = \pi\):
\[w_k = 2\left(\cos\frac{\pi + 2\pi k}{6} + i\sin\frac{\pi + 2\pi k}{6}\right), \quad k = 0, 1, 2, 3, 4, 5\]
\[w_0 = \sqrt{3} + i, \quad w_1 = 2i, \quad w_2 = -\sqrt{3} + i\]
\[w_3 = -\sqrt{3} - i, \quad w_4 = -2i, \quad w_5 = \sqrt{3} - i\]
29.12. (a) 将 \(3e^{i\pi/3}\) 写成直角形式;(b) 将 \(6 - 6i\) 写成极坐标形式。
\(3e^{i\pi/3} = 3\left(\dfrac{1}{2} + \dfrac{\sqrt{3}}{2}i\right) = \dfrac{3}{2} + \dfrac{3\sqrt{3}}{2}i\)
\(r = 6\sqrt{2}\),\(\theta = -\pi/4\),故 \(6 - 6i = 6\sqrt{2}e^{-i\pi/4}\)
29.13. 对 \(z_1 = 12e^{i5\pi/6}\),\(z_2 = 3e^{i\pi/3}\),求 (a) \(z_1 z_2\);(b) \(z_1/z_2\)。
\(z_1 z_2 = 36e^{i7\pi/6} = 36e^{-i5\pi/6}\)
\(z_1/z_2 = 4e^{i\pi/2}\)
29.14. 对 \(z = -1 + i\sqrt{3}\),求 \(z^3\) 的 (a) 极坐标形式;(b) 直角形式。
\(-1 + i\sqrt{3} = 2e^{i2\pi/3}\),故 \(z^3 = 8e^{2\pi i}\)
\(8e^{2\pi i} = 8(\cos 2\pi + i\sin 2\pi) = 8\)
29.15. 求 \(64e^{i5\pi/4}\) 的三个立方根。
\(w_k = 4e^{i(5\pi/4 + 2\pi k)/3}\),\(k = 0, 1, 2\):
\[w_0 = 4e^{i5\pi/12}, \quad w_1 = 4e^{i13\pi/12}, \quad w_2 = 4e^{i7\pi/4}\]
29.16. 证明 \(e^{i\pi} + 1 = 0\)。
\[e^{i\pi} + 1 = \cos\pi + i\sin\pi + 1 = -1 + 0 + 1 = 0\]
补充习题
29.17. 设 \(z_1 = 8\left(\cos\dfrac{4\pi}{9} + i\sin\dfrac{4\pi}{9}\right)\),\(z_2 = \cos\dfrac{2\pi}{9} + i\sin\dfrac{2\pi}{9}\),求 \(z_1 z_2\) 和 \(\dfrac{z_1}{z_2}\)。
答: \(z_1 z_2 = -4 + 4i\sqrt{3}\),\(\dfrac{z_1}{z_2} = 8\left(\cos\dfrac{2\pi}{9} + i\sin\dfrac{2\pi}{9}\right)\)
29.18. 将 \(-12\),\(-8i\),\(2-2i\),\(-\sqrt{3}+i\) 写成三角形式。
29.19. 利用上题结果求:(a) \((-8i)(2-2i)\);(b) \(\dfrac{-8i}{-\sqrt{3}+i}\);(c) \((2-2i)^3\)。
答: (a) \(-16 - 16i\);(b) \(-2 + 2i\sqrt{3}\);(c) \(-16 - 16i\)
29.20. 对 \(n = 0\),\(n = 1\),\(n = 4\) 证明棣莫弗定理。
29.21. 证明每个复数 \(z = r(\cos\theta + i\sin\theta)\) 恰有 \(n\) 个不同的复数 \(n\) 次方根(\(n\) 为大于 1 的整数)。
29.22. 求 \(-1 + i\sqrt{3}\) 的两个平方根。
答: \(\dfrac{\sqrt{2}}{2} + i\dfrac{\sqrt{6}}{2}\),\(-\dfrac{\sqrt{2}}{2} - i\dfrac{\sqrt{6}}{2}\)
29.23. (a) 求 1 的三个复数立方根;(b) 求 \(-1\) 的四个复数四次方根。
答: (a) \(1\),\(-\dfrac{1}{2} + i\dfrac{\sqrt{3}}{2}\),\(-\dfrac{1}{2} - i\dfrac{\sqrt{3}}{2}\);(b) \(\dfrac{1+i}{\sqrt{2}}\),\(\dfrac{-1+i}{\sqrt{2}}\),\(\dfrac{-1-i}{\sqrt{2}}\),\(\dfrac{1-i}{\sqrt{2}}\)
29.24. (a) 将 \(12e^{i3\pi/4}\) 写成直角形式;(b) 将 \(5i\) 写成极坐标形式。
答: (a) \(-6\sqrt{2} + 6i\sqrt{2}\);(b) \(5e^{i\pi/2}\)
29.25. 对 \(z_1 = 20e^{i4\pi/3}\),\(z_2 = 2e^{i\pi/2}\),求 (a) \(z_1 z_2\);(b) \(\dfrac{z_1}{z_2}\)。
答: (a) \(40e^{i11\pi/6}\) 或 \(40e^{-i\pi/6}\);(b) \(10e^{i5\pi/6}\)
29.26. 对 \(z = 1 - i\),求 \(z^5\) 的 (a) 极坐标形式;(b) 直角形式。
答: (a) \(4\sqrt{2}e^{i3\pi/4}\);(b) \(-4 + 4i\)
29.27. 求 \(81e^{i2\pi/3}\) 的四个四次方根。
答: \(3e^{i\pi/6} = \dfrac{3\sqrt{3}+3i}{2}\),\(3e^{i2\pi/3} = \dfrac{-3+3i\sqrt{3}}{2}\),\(3e^{i7\pi/6} = \dfrac{-3\sqrt{3}-3i}{2}\),\(3e^{i5\pi/3} = \dfrac{3-3i\sqrt{3}}{2}\)